قمار نت‌اسکیپ
در دو مجموعهٔ قبل، داستان پروژه‌هایی را گفتیم که از ابتدا باز بودند: هسته‌ای که یک دانشجو آغاز کرد و ابزاری که در یک بحران ساخته شد. داستان این مجموعه متفاوت است. این بار شرکتی بزرگ و تجاری، با کارکنان، سهام‌داران و محصولی پرفروش، تصمیم گرفت کد اصلی‌اش را به روی همه باز کند. چنین کاری در آن روزها تقریباً بی‌سابقه بود.
جنگ مرورگرها
اواسط دههٔ ۱۹۹۰، نت‌اسکیپ نام آشنای اینترنت بود. مرورگرش، نویگیتور، برای میلیون‌ها نفر دروازهٔ ورود به وب به شمار می‌رفت. اما رقیبی قدرتمند وارد میدان شده بود: اینترنت اکسپلورر، مرورگری که مایکروسافت آن را رایگان و همراه سیستم‌عامل ویندوز عرضه می‌کرد. وقتی مرورگر رقیب از پیش روی بیشتر رایانه‌ها نصب است، فروختن مرورگر کار دشواری می‌شود.
نت‌اسکیپ باید تصمیمی بزرگ می‌گرفت. ادامهٔ همان مسیر، یعنی رقابت با غولی که محصولش را رایگان می‌داد، چشم‌انداز روشنی نداشت.
اطلاعیهٔ ۲۲ ژانویه
در ۲۲ ژانویهٔ ۱۹۹۸، نت‌اسکیپ در اطلاعیه‌ای رسمی از برنامه‌ای «جسورانه» خبر داد: کد منبع نسل بعدی مرورگرش، کامیونیکیتور نسخهٔ ۵، را برای مجوزدهی رایگان در اینترنت منتشر می‌کند. هم‌زمان اعلام شد که نویگیتور و نسخهٔ استاندارد کامیونیکیتور از همان روز برای همهٔ کاربران رایگان است.
استدلال شرکت در خود اطلاعیه آمده بود: این حرکت به نت‌اسکیپ اجازه می‌دهد «توان خلاق هزاران برنامه‌نویس در اینترنت» را به کار بگیرد و بهترین بهبودهای آن‌ها را در نسخه‌های بعدی بگنجاند. شرکت گفت مجوز تازه بر پایهٔ میراث مجوز عمومی همگانی گنو ساخته می‌شود، همان مجوزی که در مجموعهٔ لینوکس دربارهٔ آن خواندید، و وعده داد وبگاه ویژه‌ای برای دریافت کد، ارسال بهبودها و گفت‌وگو راه‌اندازی کند.
اما این تصمیم فقط آرمان‌گرایی نبود؛ حساب تجاری هم داشت. در همان اطلاعیه آمده بود که هدف، شتاب‌دادن به توسعه و گسترش رایگان مرورگر است تا بازار برای راهکارهای سازمانی نت‌اسکیپ و درگاه اینترنتی‌اش، نت‌سنتر، آماده‌تر شود. به زبان ساده: مرورگر را رایگان و باز کن تا مشتریان برای محصولات دیگرت بیایند.
ساختن یک خانه
حرف زدن آسان‌تر از عمل بود. کد مرورگری تجاری که سال‌ها پشت درهای بسته نوشته شده بود، باید برای چشم‌های عموم آماده می‌شد؛ مجوز تازه‌ای باید نوشته می‌شد و جایی برای هماهنگی جامعه ساخته می‌شد. کارکنان نت‌اسکیپ هم باید یاد می‌گرفتند که از این پس کارشان در معرض دید و نقد غریبه‌ها خواهد بود؛ تغییری فرهنگی که برای هر شرکتی ساده نیست.
به روایت گاه‌شمار رسمی موزیلا، در ۲۳ فوریهٔ ۱۹۹۸ پروژهٔ موزیلا‌دات‌اورگ راه افتاد؛ گروهی که وظیفه داشت مشارکت‌ها را، چه از داخل نت‌اسکیپ و چه از بیرون، هماهنگ کند. و در ۳۱ مارس ۱۹۹۸، درست در موعدی که وعده داده شده بود، کد منبع کامیونیکیتور از طریق موزیلا‌دات‌اورگ در اینترنت منتشر شد.
به نوشتهٔ صفحهٔ تاریخچهٔ موزیلا، در همان سال نخست اعضای تازه از سراسر جهان امکانات جدیدی افزودند، ویژگی‌های موجود را بهتر کردند و حتی در مدیریت و برنامه‌ریزی پروژه سهیم شدند. پروژه، به تعبیر همان صفحه، «از هر شرکتی بزرگ‌تر» شده بود.
نقطهٔ عطف
نقطهٔ عطف این قسمت، جسارت یک شرکت در حال باختن بود. نت‌اسکیپ به‌جای آنکه تنها با رقیبی بسیار بزرگ‌تر بجنگد، قواعد بازی را عوض کرد و دیگران را به همکاری دعوت کرد.
درسی برای کسب‌وکارها
وقتی در بازی نابرابری هستید، گاهی تغییر قواعد بهتر از رقابت با همان قواعد است. اگر رقیب می‌تواند محصول شما را رایگان عرضه کند، شاید ارزش شما باید جای دیگری باشد.
دوم، بازکردن کد هم باید حساب تجاری داشته باشد. نت‌اسکیپ صریحاً گفت این کار را برای کدام بخش از کسب‌وکارش انجام می‌دهد. شفافیت در هدف، به همه کمک می‌کند انتظار درستی داشته باشند.
سوم، به وعده‌های زمانی عمل کنید. انتشار کد در همان موعد اعلام‌شده، به جامعهٔ نوپا نشان داد که این دعوت جدی است.
در قسمت بعد: بازکردن کد، آسان‌ترین بخش ماجرا بود. ساختن مرورگری خوب از آن، سال‌ها طول کشید؛ سال‌هایی که در آن نت‌اسکیپ فروخته شد و بسیاری پروژه را شکست‌خورده خواندند.
منابع / Sources
- "Netscape Announces Plans to Make Next-Generation Communicator Source Code Available Free on the Net", Netscape press release (Wayback Machine copy), 1998-01-22 — https://web.archive.org/web/19990117022449/http://home.netscape.com/newsref/pr/newsrelease558.html
- "Free Navigator FAQ", mozilla.org archive, 1998 — https://www-archive.mozilla.org/free-faq
- "Timeline", MozillaWiki, n.d. — https://wiki.mozilla.org/Timeline
- "History of the Mozilla Project", Mozilla, n.d. — https://www.mozilla.org/en-US/about/history/details/
